Home / Info / Kunstschatten / Orgel
Orgel

In de Grote Kerk van Breda bevindt zich een indrukwekkend en uniek orgel. Het geheel mechanische instrument behoort tot de grootste van Nederland en is het enige 4-klaviers orgel in de zuidelijke Nederlanden.

Reeds in 1429 is er in een geschrift sprake van een orgel in de Grote Kerk, maar details zijn niet bekend. De eerste gedetailleerde informatie over een orgel is te vinden in een contract uit 1534 van een onbekend gebleven orgelbouwer. Het vermoeden bestaat dat het de grote Brabantse orgelbouwer Niehoff betreft die ook het orgel in de kathedraal te 's-Hertogenbosch heeft gebouwd.

In de loop der tijd hebben vele orgelbouwers aan het instrument gewerkt. Onder meer Jacobus Zeemans (1710), Van Oeckelen (1816) en Maarschalkerweerd (1843).

In 1904 wordt begonnen met de grote restauratie van de kerk die in 1969 voltooid werd. Al in 1936 wordt besloten tot een restauratie van het orgel naar de oorspronkelijke staat. Echter, rond 1956 wordt dan besloten tot de bouw van een nieuw orgel, met gebruikmaking van delen van het oude orgel. De nieuwe orgelkas zou veel hoger worden om de betonnen steunmuur van de toren aan het gezicht te onttrekken.

De grote hoofdkas met de pedaaltorens werd nieuw gebouwd, de rugwerkkas van het oude orgel bleef gehandhaafd. Het oorspronkelijke ontwerp voorzag in een 3-klaviers mechanisch orgel. Door een toeval ontdekte cantor-organist Jaap Hillen destijds in Athis (België) een windlade en pijpwerk, dat als 4e klavier kon worden ingebouwd. Aldus ontstond een geheel mechanisch 4-klaviers orgel dat in 1969 door D.A. Flentrop werd opgeleverd.

Het hoofdwerk van het oude orgel werd als Bovenwerk in het nieuwe orgel geplaatst. Hieraan toegevoegd werd een Hobo 8' (1882), afkomstig uit het Anneessens-orgel van de voormalige Barbara Kathedraal, en een Schalmei 8' (ca. 1750) van J. le Picard, afkomstig uit een orgel uit Walshoutum (B).

Het Rugwerk werd vrijwel ongewijzigd overgenomen. Het pijpwerk van het Hoofdwerk en het Pedaal, alsmede de mechaniek van het orgel, is in 1969 nieuw gemaakt.

In oktober 1999, na het gereedkomen van de restauratie van het interieur van de Grote Kerk, is aan Van den Heuvel Orgelbouw te Dordrecht de opdracht verstrekt tot een grondige en algehele onderhoudsbeurt van het orgel. Door de bouwactiviteiten en het intensieve gebruik van het orgel was de noodzaak ontstaan tot vervanging van kapotte onderdelen en een grondige schoonmaakbeurt. Tijdens deze werkzaamheden bleek de oude Vox Humana van het Borstwerk in dermate slechte staat te verkeren dat deze geheel vernieuwd moest worden. De werkzaamheden van Van den Heuvel werden in februari 2000 afgerond en hebben een prachtig klinkend resultaat opgeleverd.

Enkele jaren later bleek ook de Hobo 8’ op het Bovenwerk niet meer te voldoen. Na deskundig onderzoek bleek er geen sprake te zijn van historisch materiaal zodat een restauratie niet zinvol werd geacht. Besloten werd tot het reconstrueren van het register, hetgeen een verrassend resultaat heeft opgeleverd.

Door een gift kon aan het orgel een 25-toons Klokkenspel worden toegevoegd dat bespeelbaar is vanaf het 4e klavier. Ook werd een Cimbelstern toegevoegd.

Het orgel telt thans 53 sprekende stemmen verdeeld over 4 klavieren en pedaal. Het orgel in de Grote Kerk wordt intensief gebruikt, zowel tijdens kerkdiensten als concerten en andere evenementen in de kerk. Daarbij worden regelmatig de grenzen van de mogelijkheden opgezocht, zoals tijdens de jaarlijkse Bredase Cultuurnacht.

De omvang van het instrument en de veelzijdige klankrijkdom van het orgel maakt het mogelijk om muziek uit alle stijlperioden uit te voeren, van oude muziek tot hedendaagse composities. Het orgel trekt internationale belangstelling.

Sinds 1952 vinden er op het orgel in de Grote Kerk orgelconcerten plaats in de zomermaanden. Deze concerten worden sinds 1978 door de Stichting Orgelconcerten Breda georganiseerd. In de maand juni zijn er gratis toegankelijke lunchpauzeconcerten op de woensdagmiddag door gevorderde amateurs en jong afgestudeerde organisten, soms met medewerking van solisten. In de maanden juli en augustus vindt het Internationale Orgelfestival plaats. Elke vrijdagavond concerteren toporganisten uit binnen- en buitenland op het orgel. Ook tijdens het Zomerpodium op de zondagmiddag wordt het orgel regelmatig gebruikt.

In 2012 is daaraan het Internationale Orgelconcours Breda toegevoegd dat drie-jaarlijks zal plaatsvinden. Ter gelegenheid hiervan beleefden twee composities hun wereldpremičre. De Toccata van Naji Hakim en het werk Play it Cool! van Ad Wammes werden geschreven als verplicht werk voor de kandidaten.

In 2012 werd Aart Bergwerff aangesteld als organist van de Protestantse Gemeente Breda en voert als zodanig de titel Organist van de Grote Kerk.

Meer informatie over het instrument en de concerten: www.stichtingorgelconcertenbreda.nl.

Meer informatie over Aart Bergwerff: www.aartbergwerff.org.