Het eerste orgel
Het eerste orgel van de Grote Kerk Breda dateerde uit 1411 en hing waarschijnlijk in het noordertransept. Dit orgel bestaat niet meer.
De geschiedenis van het Hillen orgel
Hillen orgel Grote Kerk Breda. Foto: Jan Korebrits
Wie de Grote Kerk Breda binnenloopt, kan er niet omheen: hoog boven de originele ingang prijkt het indrukwekkende Hillen orgel. Een instrument met duizenden pijpen, een rijke geschiedenis en een verhaal dat meer dan vijf eeuwen omspant.
Het orgel dat we vandaag kennen is niet in één keer gebouwd. Iedere generatie liet haar sporen na: nieuwe orgelbouwers, uitbreidingen, restauraties en hergebruik van eeuwenoude onderdelen. Reis mee door ruim 500 jaar orgelgeschiedenis.
31 ORGANISTEN
Vanaf dit jaar zijn de organisten die een orgel hebben bespeeld in de Grote Kerk Breda bekend. Door de eeuwen heen hebben 31 organisten het instrument bespeeld. De huidige organist Aart Bergwerff is de 32ste in de rij. Leuk weetje is dat er ook twee vrouwelijke organisten zijn geweest in de 19de eeuw.
Klanken die eeuwen overbruggen
De Grote Kerk Breda groeit uit tot het pronkstuk van de Nassaus, de voorouders van de Nederlandse koninklijke familie. Bij zo'n indrukwekkend bouwwerk hoort een orgel dat evenveel allure uitstraalt. Rond 1492 krijgt de kerk haar eerste grote orgel. Het vormt vanaf dat moment het muzikale hart van de kerk.
Van het orgel uit de zestiende eeuw is meer bewaard gebleven dan je misschien denkt. Sommige orgelpijpen uit 1534 klinken vandaag nog steeds in het Hillen orgel. Wie nu naar het orgel luistert, hoort dus deels dezelfde klanken als die Hendrik III van Nassau, René van Chalon en Willem van Oranje ooit hoorden.
Veilig verstopt tijdens de Beeldenstorm
De Beeldenstorm treft ook Breda. Om te voorkomen dat het orgel verloren gaat, worden onderdelen uit voorzorg gedemonteerd en verborgen in de kelder van het stadhuis. Dankzij die snelle ingreep blijft een belangrijk deel van het instrument behouden.
Het orgel krijgt een nieuwe rol
Met verschillende restauraties groeit ook de functie van het orgel. Waar het eerst vooral zelfstandig muziek liet horen tussen de gezangen van het koor, mag het vanaf 1664 ook de gemeentezang begeleiden. Een vanzelfsprekendheid nu, maar destijds een belangrijke verandering.
Vernieuwd, maar niet ongeschonden
De Bredase orgelbouwer Johannes Schot vernieuwt het orgel vrijwel volledig. Slechts een deel van het historische pijpwerk blijft behouden. Niet lang daarna laat de Franse tijd haar sporen na. Adellijke wapens verdwijnen van de orgelkas en maken plaats voor vazen in Empirestijl. Zelfs een orgel vertelt soms de geschiedenis van een land.
Tijd voor groot onderhoud
Na eeuwen van intensief gebruik raakt het orgel langzaam in verval. Orgelbouwer Bijlaart krijgt de opdracht het instrument grondig te reviseren en weer bespeelbaar te maken. Het is een van de vele momenten waarop vakmanschap ervoor zorgt dat het orgel behouden blijft voor volgende generaties.
De kerk wordt grondig gerestaureerd
De Grote Kerk ondergaat een restauratie die ruim zestig jaar duurt. Tijdens deze werkzaamheden wordt de kerk jarenlang door een houten schot verdeeld. Het gebouw wordt stukje bij beetje hersteld en zelfs de torenfundering blijkt verstevigd te moeten worden. Daarvoor moet het complete orgel worden verwijderd. Jarenlang zwijgt het instrument terwijl de kerk haar oude luister terugkrijgt.
Flentrop bouwt verder
Na de restauratie krijgt het orgel letterlijk meer ruimte. Orgelbouwer Flentrop breidt het instrument uit met een derde klavier, een vrij pedaal en elektrische blaasbalgen. Historische onderdelen blijven behouden, terwijl nieuwe technieken worden toegevoegd. Zo groeit het orgel opnieuw mee met zijn tijd.
Het ontstaan van het Hillen orgel
Organist Jaap Hillen kijkt verder dan alleen restaureren. Zijn droom is een monumentaal nieuw orgel, opgebouwd uit historische onderdelen. Oude pijpen worden gecombineerd met onderdelen uit andere orgels, waaronder een hoboregister uit de voormalige Barbarakerk. Flentrop brengt alle onderdelen samen tot één geheel. Zo ontstaat het instrument dat later de naam Hillen orgel krijgt en is gebouwd op een fundament van eeuwen geschiedenis.
Een nieuwe naam
Vijftig jaar na de bouw krijgt het Flentrop-orgel officieel een nieuwe naam: Hillen orgel. Daarmee eert Breda de man die zich jarenlang met hart en ziel inzette voor het instrument en de toekomst ervan.
Klaar voor de toekomst
Na vijftig jaar intensief gebruik is opnieuw een grondige restauratie nodig. Doordat de kerk nu wind- en waterdicht is, tochtvrij is en door de aanleg van vloerverwarming is de stemming van de 3.780 orgelpijpen langzaam veranderd. Daardoor kan het orgel niet meer goed samenspelen met andere instrumenten.
Tijdens de restauratie worden de pijpen aangepast, de bewegende onderdelen gereviseerd en krijgt het orgel een eigentijdse digitale bediening die het instrument klaar maakt voor de toekomst. Zo is het Hillen orgel niet alleen historisch erfgoed, maar ook een levend instrument waarop straks weer volop muziek klinkt van nieuwe generaties musici.
Het Hillen orgel is een van de grootste monumenten van Breda. Dankzij de huidige restauratie blijft het instrument niet alleen behouden, maar krijgt het ook een toekomst. De restauratie is bijna afgerond, maar de financiering is nog niet volledig rond. Iedere bijdrage helpt om het Hillen orgel weer volop te laten klinken.