De geschiedenis van het Hillen orgel

Het eerste orgel

Het eerste orgel van de Grote Kerk Breda dateerde uit 1411 en hing waarschijnlijk in het noordertransept. Dit orgel bestaat niet meer.

31 ORGANISTEN

Vanaf dit jaar zijn de organisten die een orgel hebben bespeeld in de Grote Kerk Breda bekend. Door de eeuwen heen hebben 31 organisten het instrument bespeeld. De huidige organist Aart Bergwerff is de 32ste in de rij. Leuk weetje is dat er ook twee vrouwelijke organisten zijn geweest in de 19de eeuw.

Klanken die eeuwen overbruggen

De Grote Kerk Breda groeit uit tot het pronkstuk van de Nassaus, de voorouders van de Nederlandse koninklijke familie. Bij zo'n indrukwekkend bouwwerk hoort een orgel dat evenveel allure uitstraalt. Rond dit jaar krijgt de kerk haar eerste grote orgel. Het vormt vanaf dat moment het muzikale hart van de kerk.

Van dit orgel uit de zestiende eeuw is meer bewaard gebleven dan je misschien denkt. Sommige orgelpijpen klinken vandaag nog steeds in het Hillen orgel. Wie nu naar het orgel luistert, hoort dus deels dezelfde klanken als die Hendrik III van Nassau, René van Chalon en Willem van Oranje ooit hoorden.

Veilig verstopt tijdens de Beeldenstorm

De Beeldenstorm treft ook Breda. Om te voorkomen dat het orgel verloren gaat, worden onderdelen uit voorzorg gedemonteerd en verborgen in de kelder van het stadhuis. Dankzij die snelle ingreep blijft een belangrijk deel van het instrument behouden.

De eerste restauratie van het orgel

Het orgel heeft dringend restauratie nodig. De rooms-katholieke orgelbouwer Marten Posselius gaat aan de slag. Het orgel werd in de katholieke kerk niet gebruikt als begeleidingsinstrument van zang, maar op zichzelf staand instrument tussen het gezang van het kerkkoor door.

Het orgel krijgt een nieuwe rol

Pas vanaf dit jaar werd het orgel toegestaan tijdens de dienst als begeleiding van het gezang van de kerkgangers. Zonder orgelspel bleek zuiver zingen vaak een grote uitdaging voor de kerkgemeenschap.

Verhuizing 

Het orgel wordt verplaatst naar de westelijke vleugel, tegen de wand van de toren aan. Organist Jacobus
Zeemans kreeg de opdracht dit in goede banen te leiden.

Vernieuwd, maar niet ongeschonden

De Bredase orgelbouwer Johannes Schot vernieuwt het orgel vrijwel volledig. Slechts een deel van het historische pijpwerk blijft behouden. Niet lang daarna laat de Franse tijd haar sporen na. Adellijke wapens op het orgel worden er hardhandig vanaf gesloopt.

Vazen ter vervanging

Het orgel wordt gerestaureerd. Op de plek waar zich eerder de adellijke wapenschilden bevonden, worden twee vazen in de Franse Empirestijl geplaatst.

Tijd voor groot onderhoud

Na eeuwen van intensief gebruik raakt het orgel langzaam in verval. Orgelbouwer Bijlaart krijgt de opdracht het instrument grondig te reviseren en weer bespeelbaar te maken. Hij paste de intonatie van het orgel aan, naar de smaak van de romantische muziek die op dat moment populair was. Bijlaart onderhield het orgel tot 1930. Dit is een van de vele momenten waarop vakmanschap ervoor zorgt dat het orgel behouden blijft voor volgende generaties.

De kerk wordt grondig gerestaureerd, het orgel uitgebreid

De Grote Kerk ondergaat een restauratie die ruim zestig jaar duurt. Tijdens deze werkzaamheden wordt de kerk jarenlang door een houten schot verdeeld, omdat het geluid van het orgel niet meer ver genoeg draagt. Het gebouw wordt stukje bij beetje hersteld en in 1936 ondergaat ook het orgel een tijdelijke restauratie om erger verval te voorkomen. De Zaanse orgelbouwer Flentrop verving een deel van het pijpwerk, het pedaal werd uitgebreid, de blaasbalgen werden elektrisch aangedreven, maar de manualen – de klavieren van het orgel – bleven mechanisch. In  1956 wordt het orgel uitgebreid met een derde manuaal en een vrij mechanisch pedaal. Zo kan het orgel  een veel grotere ruimte vullen. 

Flentrop bouwt verder

Na de restauratie krijgt het orgel letterlijk meer ruimte. Organist Jaap Hillen wilde Breda een nieuw, groot orgel geven, opgebouwd uit historische delen, maar in feite een nieuw instrument. Hillen importeerde uit Henegouwen een binnenwerk met een ‘Frans’ geluid. Uit de gesloopte neogotische Barbarakerk aan de haven, hergebruikte hij het hoboregister. Orgelbouwer Flentrop breidt het instrument uit. Historische onderdelen blijven behouden terwijl nieuwe technieken worden toegevoegd. Zo groeit het orgel opnieuw mee met zijn tijd.

Het ontstaan van het Hillen orgel

Het Flentrop orgel krijgt bij zijn 50-jarige bestaan wederom een nieuwe naam: het Hillen Orgel, vernoemd naar organist Jaap Hillen. Hillen drukte een grote stempel op het orgel dat is gebouwd op een fundament van eeuwen geschiedenis. Zo eert Breda de man die zich jarenlang met hart en ziel inzette voor het instrument en de toekomst ervan.

Klaar voor de toekomst

Na vijftig jaar intensief gebruik is opnieuw een grondige restauratie nodig. Doordat de kerk nu wind- en waterdicht is, tochtvrij is en door de aanleg van vloerverwarming is de stemming van de 3.780 orgelpijpen langzaam veranderd. Daardoor kan het orgel niet meer goed samenspelen met andere instrumenten.
Tijdens de restauratie worden de pijpen aangepast, de bewegende onderdelen gereviseerd en krijgt het orgel een eigentijdse digitale bediening die het instrument klaar maakt voor de toekomst. De prachtige
17de-eeuwse orgelluiken met een afbeelding van koning David worden verwijderd, onderzocht en gerestaureerd. Zo is het Hillen orgel niet alleen historisch erfgoed, maar ook een levend instrument waarop straks weer volop muziek klinkt van nieuwe generaties musici.

Het Hillen orgel is een belangrijk stuk klinkend erfgoed van Breda. Dankzij de huidige restauratie blijft het instrument niet alleen behouden, maar krijgt het ook een toekomst. 

De restauratie is bijna afgerond, maar de financiering is nog niet rond. Draag bij aan de restauratie van het Hillen orgel.